U poslednjih 20 godina objavljeno je ukupno osam tematskih publikacija koje se odnose na različite aspekte života grada, ali i koje Novi Pazar predstavljaju iz raznovrsnih naučnih disciplina i pristupa koje autori koriste.
Pre dva meseca, a posle 54 godine, objavljena je prva sveobuhvatna monografija Novog Pazara, čiji je izdavač Grad.
Dve godine mukotrpnog rada u uredničkoj koordinaciji Misale Zukorlić, preko 30 angažovanih saradnika, bilo je uključeno u pripremi objavljene monografije.
Reprezentativno, kvalitetno i veoma skupo izdanje sadrži ogroman broj fotografija koje uz prateći tekst predstavljaju nesvakidašnji vizuelni užitak.
Starije generacije Novopazaraca sećaju se malih zelenih vrata na ulazu u Altun alem džamiju, koju je u prvoj polovini XVI veka izgradio osmanlijski neimar Muslihudin Abdulgani. Kada je staro zamenila plastična stolarija vrata su završila u jednom čaršijskom restoranu po imenu “Avlija“ obešena na zid, kao muzejski eksponat. Vrata su imalazvekir (halku) i to je nasleđe iz Osmanskog vakta koje se u Novom Pazaru zadržalo sve do kraja devedesetih godina dvadesetog veka. Zvekir je došao sa Osmanlijama, ali nije imao nacionalnost, nalazio se na vratima bošnjačkog i srpskog gradskog stanovništva. Bio je obeležje suživota i uvažavnja jednih i drugih koji su delili životni prostor Novog Pazara.
Idejno rešenje da se na naslovnici monografije nađe zvekir ili halka odraz je kontekstualnog razumevanja života grada i složenosti istorijskih, tradicijskih, kulturnih i religijskih identiteta koji se prelamaju u njemu.
Zvekir je izgubio prvobitni smisao, ali i dalje zadržao jaku simboliku. Pojam lupanja zvekira od vrata, korišćen je u mnogima sevdalinkama, a predstavlja metaforu dolaska gosta.
Monografiju o Novom Pazaru otvarate tako što pomilujete zvekir, a može se i halkom pokucati, tri puta kako običaj nalaže i pred čitaocima se otvaraju vrata jednog grada i kreće priča o njemu.
Novi Pazar je nastao u 15. veku i povezan je sa viševekovnom osmanlijskom vladavinom. Grad je osnovao Isa-beg Ishaković 1439. godine. Najstariji pisani dokument u kome se Novi Pazar spominje datira od 10. sepembra 1461. godine. Iste godin za dubrovačkog konzula u Novom Pazaru imenovan je Franko Gučetić.
Period od osnivanja grada do kraja 17. veka je “zlatno doba Novog Pazara“ o kome mnogobrojni putopisci i misionari pišu da je najveće naselje na putu iz Dubrovnika prema Nišu, sa 6.000 kuća, mnoštvo džamija, karavan-sarajem i velikim bazarom.
Grad je od 16. veka poznat i kao mesto u kome živi i stvara veliki broj pesnika i književnih svaralaca na turskom, persijskom, i arapskom jeziku. Najslavniji su Ahmed Vali, Arši Čaki, Hašul, Nimeti, Ahmet Gurbi ili Gurbi Baba čije turbe i danas postoji na gradskom groblju Gazilar.
Francuski diplomata, istoričar i političar, baron Feliks Božur, Novi Pazar opisuje „skladištem i tržnicom roba za trgovinu sa Makedonijom, Bosnom i Srbijom“. Na osnovu registra Vakufske direkcije u Novom Pazaru 1921. godine postojale su 23 stare džamije. Jedan vek nakon toga u gradu danas postoji preko 80 džamija koje su vlasništvo dve priznate Islamske zajednice.
Istorija se prelamala na prostoru Novog Pazara, pa se često kaže da je kapija istoka i zapada, mesto susreta islama i pravoslavlja, krsta i polumjeseca, a nekad i davidove zvezde. Živeo je svoj život grad Novi Pazar kako je i hronološki poslagano u monografiji.
Grad se menjao, baš kao i ljudi, ali je svežina duha novopazarskog čoveka ostala nepokolebljiva. Grad je danas regionalni i kulturni centar Sandžaka u kojem svakog vikenda boravi u proseku 200 turista iz regiona, najviše iz Bosne i Hercegovine, ali i daleke Kine.
Nikada u svojoj istoriji grad nije imao tako intezivnu dinamiku života kao što je ima danas.
Između prve i druge sveobuhvatne monografije prošle su 54 godine – to su priče o dva, po sve različita grada, posebno u kulturnom, privrednom, političkom, religijskom i društvenom životu, jer se za 50 i kusur godina grad vidno promenio, pa i matrice koje čine njegov identitet.
Novi Pazar nisu mantije i pite, ta prizmena stomačna egzotika, kako obično ljudi reaguju na pomen imena grada. Grad na rukama nose glumci, pisci, univerzitetska zajednica, sportisti, privrednici, radnici, zanatlije, prepoznatljivi političari i pre svega autentični ljudi, kojih sigurno ima u svakom gradu, ali samo u našem su – has Pazarci.
Poražavajuće je bilo da grad nema zvaničnu monografiju, kao što je imaju veći i manji gradovi od njega, posebno ako se ima u vidu važna činjenica koja ovoj monografiji daje posebnu specifičnost – jer na celom svetu postoji samo jedno mesto, odnosno, jedan grad, koji se zove Novi Pazar.
Izdavač je doneo odluku da jedan deo izdanja se nađe u prodaji, dok novčana sredstava idu Udruženju za pomoć mentalno nedovoljno razvijenim licima „Tahir Delić“.
Fahrudin Kladničanin, izvršni direktor Akademske inicijative “Forum 10”
