Za mlađe generacije to je prije svega vrijeme izleta i roštiljanja u prirodi.
Ipak, stariji, bolje upoznati s historijskim činjenicama, znaju da je riječ o Međunarodnom prazniku rada, posvećenom borbi za radnička prava, koja je simbolično započela demonstracijama u Čikagu 1. maja 1886. godine.
Nekada je, međutim, Prvi maj imao daleko značajnije mjesto u društvenom životu zemlje, a samim tim i Novog Pazara. Bio je podsjetnik na borbu za radnička prava, ali i jedan od najiščekivanijih praznika u godini.
Svjedoci tog vremena, istraživači i arhivski radnici za portal Free media govore o tome kako su Novopazarci nekada obilježavali ovaj datum.
Jedan od njih je Asim Nikšić, nekadašnji odbornik Skupštine opštine Novi Pazar u više saziva i čovjek koji je bio u mnogim organima upravljanja, a koji se još kao trinaestogodišnjak uključio u obilježavanje Prvog maja. Kasnije je odabran da učestvuje i na republičkom sletu u Kragujevcu, preteči Saveznog sleta.
On podsjeća da je zakon o obilježavanju Prvog maja donesen 1955. godine, iako se praznik slavio i ranije.
Dva do tri neradna dana
“Jugoslavija je bila najzagriženija kada je riječ o proslavi Prvog maja. Mi smo brojali mjesece, dane i sate kada će početi praznik, jer tada nije bilo mnogo neradnih dana kao danas”, kaže Nikšić.
Prema njegovim riječima, Prvi maj donosio je dva do tri dana odmora, što je za tadašnje prilike predstavljalo pravi mali godišnji odmor.
“Mi smo ovdje u Novom Pazaru brojali i mjesece, dane i sate kada će da počne Prvi maj, jer je ranije bilo malo neradnih dana, pa je Prvi maj donosio dva-tri dana odmora. Ako bi pao u nedjelju, to je bio mali godišnji odmor koji je korišten za razne svrhe“, kaže Nikšić.
Slavila se Nova godina, 4. i 7. jul, 29. novembar, ali Prvi maj je bio praznik nad praznicima.
Prvomajski uranak
Za vrijeme praznika mnogi su ustajali rano i odlazili u prirodu. To je bio početak proslave. Mnogi danas čuju frazu “prvomajski uranak”, ali ne znaju šta znači. To je jednostavno rano ustajanje i cjelodnevni boravak u prirodi.
“Za vrijeme Prvog maja, prva stvar pri početku slavlja bila je da se sve raspoloživo ujutru ustane i ode na prvomajski uranak. Prvomajski uranak bio je znak da počinje narodno veselje. Prvomajski uranak je rano ustajanje i odlazak u prirodu. Od tog vremena neko se nije vraćao kući, već je ostajao da slavi na nekoj destinaciji, a neko je ostajao cio dan“, kaže Nikšić.
Objašnjava koliko je sve to motivisalo ljude, a prvenstveno radnike.
“Prvi maj je bio neka duhovna snaga za ljude, presjek situacije kada su se ljudi isticali kao najbolji radnici, kada su nagrađivani raznim priznanjima, kada su dobijali novčane nagrade, kada su upućivani u odmarališta, na razne destinacije, jer tada saobraćaj nije bio toliko razvijen“, kaže Nikšić.
Neizostavna parada kroz grad
On dodaje da je ovaj praznik imao i snažnu simboliku, te objašnjava da je uranak bio neka vrsta obnaveze.
“Ko je mogao da izađe, izlazio je u jutranjim časovima, a ko nije mogao, imao je neko drugo zaduženje. Međutim, kao i sada, kod vjerskih, ali i nekih drugih praznika, tada je bilo sve manje svjetlosnog dana, ali je postojao svečani prvomajski ručak. Poslije podne su bile aktivnosti, kao što je ujutru bila obavezna parada u 10 sati kroz grad. Onda je poslije podne bilo okupljanje na stadionu, gdje su bile razne manifestacije. Kao i sada, mi smo zapamtili mnogo takvih događaja, među kojima je bio i prvomajski vašar na stadionu”, priča nam on.
Tvrdi da je drugi maj bio više rezervisan za kolektivne posjete prirodi.
“Prvi maj je bio u okviru grada, a drugog maja su ljudi gledali da malo izađu u prirodu, pa su išli u Rogoznu i na Goliju. Sve je to bilo organizovano, sindikat je organizovao, i tu su se druženja provodila po cio dan”, priseća se ovaj Novopazarac.
Slična sjećanja dijeli i arhivski savjetnik Hivzo Gološ, koji ističe da je obilježavanje Prvog maja bilo organizovano i sadržajno.
Za njega proslava ovog dana bila zanimljiva u svim periodima, od početka kada radničke organizacije nisu bile dovoljno razvijene i brojne, pa do devedesetih godina prošlog vijeka.
“Radnicima su se dodjeljivala priznanja, najčešće onima koji su se isticali ili bili bliski partijskim strukturama”, kaže Gološ.
Natpis na Paričkom brdu
On se prisjeća i jednog od prepoznatljivih simbola tog vremena, natpisa “Prvi maj” na Paričkom brdu.
“Natpis je bio napravljen od kamenja, a ako ga nije bilo dovoljno, krečio se. Vidio se iz gotovo svih dijelova grada”, navodi on.
Važnu ulogu u proslavama imali su i srednjoškolci i prosvetari.
“Gimnazijalci, kasnije i učenici Ekonomske škole imali su zadatke, ali najviše učenici Učiteljske škole. U Učiteljskoj školi su obično imali obavezu da nauče svirati na jednom instrumentu, zato su oni bili ti koji su za vrijeme Prvog maja uveseljavali publiku i bili okosnica tog programa”, kaže on prisetivši se da su radnici i omladinci nosili svečanu odjeću, “najbolju koju imaju“.
Kozaračko kolo i logorske vatre
Gološ kaže da su u tom periodu stariji učenici išli na organizovane igranke, na kojima su bile zastupljene kako je rekao “komunističke pjesme uz nezaobilazno Kozaračko kolo”.
“Prije kola, održavala su se predavanja o značaju Prvog maja u Rusiji i na našim prostorima, ali to ne bi dugo trajalo”, kaže.
Prisjeća se da su ta predavanja obično bila u popodnevnim satima.
“Kasnije su se organizovale i logorske vatre. To je bilo od 1946. ili 1947. godine pa negdje do devedesetih godina”, kaže.
Prvomajski praznici bili su i vrijeme vašara, sportskih aktivnosti i okupljanja građana.
“Ispred Đurđevih stupova, na zaravni ispod lokaliteta, organizovani su vašari. Kasnije su uvedena i sportska takmičenja , atletika, biciklizam, boks, a najzastupljeniji je bio fudbal”, kaže Gološ.
Danas, iako su se mnoge zemlje deklarativno približile idealima radničkih prava, Prvi maj i dalje ostaje simbol borbe za dostojanstvo rada.
Širom svijeta obilježava se protestima, demonstracijama i sindikalnim okupljanjima, u duhu zahtjeva koje su prije gotovo 140 godina postavili radnici u Čikagu.
A. Šaljić
Foto: Ustupljene fotografije Asim Nikšić
