Promociju arhivske građe kroz naučne radove Irene Kolaj Ristanović i Uroša Dakića, organizovao je Istorijski arhiv “Ras“ u Novom Pazaru .
Viši arhivista Enver Ujkanović ocenio je da, za razliku od ostalih studija iz oblasti orijentalne filologije, osmanistike ili turkologije, koje obuhvataju period 19. veka, prva prezentovana monografija podrobnije rasvetljava kulturu življenja i identiteta beogradskih muslimana.
“Kroz analizu dokumenata duhovne i materijalne baštine muslimana u Beogradu, ova naučna studija prikazuje njihov identitet i status u periodu koji karakterišu brojni izazovi. Poznato je da je 19. vek Osmanskoj imperiji i njenim podanicima doneo brojne izmene u svim aspektima društva“, naveo je Ujkanović.
Dodao je da osnovu istraživanja čine relevantni arhivski izvori na srpskom i osmanskom jeziku, koji se međusobno razlikuju prema obimu sadržaja, terminologiji i načinu saopštavanja informacija.
Naveo je da su izvori na osmanskom jeziku pohranjeni u Osmanskom arhivu u Istanbulu, Istorijskom arhivu Beograda, Državnom arhivu Srbije i Arhivu Srpske akademije nauka i umetnosti.
U poglavlju “Položaj muslimana u Kneževini Srbiji nakon hatišerifa iz 1830. godine“ prikazane su društveno-političke prilike tog perioda.
O vojno-administrativnoj organizaciji, položaju Beogradske tvrđave i podeli gradskih naselja sa elementima materijalne kulture muslimanskih pripadnika vojne posade u tvrđavi detaljnije se govori u drugom poglavlju “Muslimani u Beogradskoj tvrđavi i varoši“.
Kroz “Društveni život“ prikazani su svi aspekti ispovedanja vere, koje su ostvarili beogradski muslimani gradeći džamije i vakufske zadužbine.
“Postojanje tvrđave jedno je od obeležja osmanskog grada. Ideja autorke je bila da, uz postojanje čaršije i varoši, objasni način na koji se ispoljavaju oblici materijalne kulture i identiteta beogradskih muslimana u multikonfesionalnom gradu“, kaže Ujkanović.
Beograd u 19. veku, važan centar islamske kulture u Evropi
Ovaj novopazarski orijentalista ističe da mnogi izvori potvrđuju da su osmanlije poklanjale posebnu pažnju Beogradu, koji je tada bio centar islamske kulture u Evropi.
“U poređenju sa Istanbulom, koji je spajao dva kontinenta, Beograd se odlikovao svojim položajem u dubini Evrope. Verski i kulturni život vezivao se za džamiju, koja je bila osnovno sedište grada, a pri svakoj džamiji postojali su mektebi za podučavanje i edukaciju dece, koji su bili poput današnjih osnovnih škola“, objašnjava Ujkanović.
Dodaje da su zapisi Evlije Čelebije o velikom broju džamija na prostoru Beograda u 16. veku izazivali sumnju mnogih, s obzirom na veličinu grada u tom periodu, te ističe da su pri svakoj džamiji postojali mektebi, slični današnjim školama.
“U okviru džamija postojale su i biblioteke koje su posedovale priručnike za nastavu u formi rukopisa i štampanih knjiga, kako za nastavnike tako i za učenike, i sve to je oblikovalo identitet pripadnika islama u Beogradu“, pojašnjava on.
Čestitajući autorki na uspešnoj izradi kompleksne studije, koja predstavlja njenu delimično izmenjenu doktorsku disertaciju, Ujkanović je naglasio značaj studije za buduće istraživače.
“Pored toga što ova studija predstavlja važan izvor za istoriju Beograda u Osmanskom carstvu, ona obiluje orijentalnom leksikom i terminima, odnosno turcizmima i arabizmima, pa kao takva može biti interesantna za lingvistička i filološka istraživanja, koja otkrivaju uticaj arapskog ili persijskog jezika na osmansko-turski, kako u leksičkom, tako i u gramatičkom smislu“, zaključio je on.
Autorka je izrazila zadovoljstvo zbog promocije u Novom Pazaru, ističući da ovdašnji Istorijski arhiv pohranjuje najveću orijentalnu zbirku u Republici Srbiji.
“Izvori osmanske provenijencije koji su nas ovde i povezali, ne samo naše knjige već i ljude, pohranjeni su u velikom broju u institucijama kulture i služe ne samo naučnim radnicima već i mlađim generacijama. One se upravo obrazuju u nastavi osmanske diplomatike i paleografije pri Grupi za turski jezik, književnost i kulturu Кatedre za orijentalistiku Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu“, objasnila je Kolaj Ristanović.
Dodala je da je knjiga inspirisana različitim monografijama, priređenim studijama i naučnim radovima koji su proistekli iz novopazarskog arhiva.
“To su knjige koje su izašle nešto ranije, kao što je ’Zbirka osmanskih tapija – Novi Pazar i okolina’ i ’Sidžili kadije kaze Novi Pazar od 1766. do 1768. godine’, koje su objavljene nakon ove doktorske disertacije, ali se izučavaju u nastavi“, naglasila je ona.
Promocija je završena poezijom na osmanskom jeziku čije su stihove kazivale studentkinje Grupe za turski jezik, književnost i kulturu pri Katedri za orijentalistiku, Teodora Jovanović, Alisa Šehapi i Katarina Đurđević.
S. Ljajić
