On je za portal Free media rekao da je ovom izgradnjom ozbiljno narušen autentični ambijent ovog izuzetno značajnog kulturno-istorijskog lokaliteta, a na sastanak je pozvao Ministarstvo kulture, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Beograd, Muzej “Ras“ Novi Pazar, SANU, Arheološki institut Beograd, Narodni muzej Srbije i Srpsko arheološko društvo.
Ovaj novopazarski arheolog kaže da nije protiv izgradnje kao takve, već da, prema njegovom ličnom i stručnom uverenju, novi sadržaji moraju biti prilagođeni istorijskom značaju i karakteru prostora, udaljeni od same crkve, te naglašava da govori isključivo u svoje ime, a ne u ime ustanove u kojoj je zaposlen.
“Kao arheolog koji se dugi niz godina bavi nasleđem Novog Pazara, kao i brigom o prostorno kulturno-istorijskoj celini Starog Rasa sa Sopoćanima, na izgradnju u porti Petrove crkve pre svega gledam kroz prizmu očuvanja autentičnosti ambijenta i dugoročne zaštite lokaliteta u koje spadaju i arheološki slojevi. Moj uvid nije politički stav, već stručno mišljenje zasnovano na iskustvu rada na lokalitetima sa najvišim stepenom zaštite”, rekao je Vidosavljević.
Ističe da je objekat trebalo graditi na primerenijem mestu, ali i da se uklopi u celinu, verujući da bi mnogo bolja bila neka drvena konstrukcija koja bi i iz aspekta turizma donela više.
“Postoje povelje i neka pravila u konzervaciji koja bi trebalo da se poštuju. Petrova crkva nije samo pojedinačna građevina, već jezgro složene arheološke i istorijske celine u kojoj su važni i kontekst i vidljivost spomenika u prostoru. Svaka nova masivna gradnja u njenoj neposrednoj blizini menja vizuelni identitet lokaliteta, zatvara važne vizure i utiče na doživljaj autentičnog srednjovekovnog pejzaža. Sa stanovišta arheologije, ozbiljan je i rizik po neistražene ili delimično istražene slojeve u tlu, koji su neponovljiv izvor podataka, a jednom uništeni, zauvek se gube”, rekao je on.
“U arheološkom kontekstu, Petrovu crkvu ne možemo posmatrati isključivo kao građevinu koju danas vidimo i po kojoj je taj lokalitet prepoznatljiv. Prilikom arheoloških istraživanja na tom prostoru su otkriveni nalazi koji datiraju iz perioda bronzanog doba, a 1957. godine, prilikom ispitivačkih radova pri kojima je trebalo da se utvrdi dubina temelja fundiranja hrama, otkriven je Novopazarski nalaz, koji čine obilje predmeta izrađenih od zlata, bronze i ćilibara, kao i grčko slikano posuđe“, pojašnjava Vidosavljević.
Ističe da taj Novopazarski nalaz potiče iz godina oko 480. p.n.e, a da je deo tog monumentalnog tumula otkriven tokom zaštitnih arheoloških istraživanja 2021/2022. godine.
“O tome šta se dešavalo na ovom prostoru do devetog veka možemo samo da nagađamo. Savremena izgradnja nema utemeljenje na osnovu arheoloških otkrića. Severna građevina koja je otkrivena osamdesetih godina prošlog veka i koja je prepoznata kao trpezarija nema ni jedno naučno utemeljenje, kao što ne postoji ni jedan arheološki dokaz o postojanju trpezarije u severnom delu porte Petrove crkve. Ako je ikad postojala, onda je bila zapadno od hrama. Naime, krajem osamdesetih godina prošlog veka, prilikom konzervatorskih radova kojima je rukovodio Jovan Nešković, na rubu nekropole iz 19. i sa početka 20. veka, sa unutrašnje strane zida koji čini rub nekropole, otkrivena je velika količina usitnjenih komada fresaka. Trpezarije su u srednjem veku bile oslikane“, rekao je on.
Pojašnjava da je poenta u tome da Petrova crkva ni u kom slučaju nije smela da se istražuje u okviru zaštitnih arheoloških istraživanja, već da su ona morala biti sistematska i sa sigurnim izvorom finansiranja kakva nisu imali.
“Petrova crkva zaslužuje najviši stepen pažnje, a mi ga nemamo ni elementarno“, zaključio je ovaj novopazarski arheolog.
Vidosavljević kaže da su objekti koji su pod zaštitom UNESCO-a prepoznati zbog svojih specifičnih karakteristika kao svetsko-kulturno i prirodno nasleđe.
“Često se pogrešno misli da UNESCO direktno štiti ove objekte, a njegova uloga je zapravo da ih prepozna kao dobra od izuzetne važnosti koja prevazilaze lokalne okvire. Za njihovu konkretnu zaštitu i brigu primarno je odgovorna država Srbija. U ovom trenutku prerano je govoriti o tome da li bi Petrova crkva mogla biti skinuta sa liste. Pre je izvesnije da bi, ukoliko se ukaže na probleme, moglo uslediti negativno mišljenje i zahtev za određenim korekcijama na terenu. Zato je važno da budemo strpljivi i da sačekamo ocene stručnjaka koji budu izvršili detaljan pregled stanja“, rekao je on.
Pojašnjava da je za svaku novu izgradnju na lokaciji svetske baštine potrebno je izraditi studiju uticaja po nasleđe (HІA studija) kojom se pokazuju parametri koji mogu ugroziti izuzetnu univerzalnu vrednost samog spomenika.
“Druga stvar je da je prostorna kulturno-istorijska celina Stari Ras sa Sopoćanima upisana na listu 1979. godine kao serijska nominacija. To znači da su četiri spomenika pojedinačno valorizovana u kontekstu šire celine granica srednjovekovne države Ras i da se skidanje sa liste odnosi na čitavu celinu. Ugrožena izuzetna univerzalna vrednost na jednom spomeniku ne znači da će čitava celina biti skinuta sa liste“, rekao je Vidosavljević.
Dodaje da poštuje stav onih kojima se ova izgradnja dopada, te da je svestan da je grad živi mehanizam, koji mora da se razvija.
“Novi Pazar je u poslednjih 30 godina doživeo demografsku eksploziju. Mora da postoji privreda kao stub, odnosno nosilac ekonomije grada, ali to ne znači da treba sada da narušimo stare lokalitete, jer kada se to jednom učini teško ga je vratiti u prvobitno stanje”, rekao je on.
Objašnjava da je ovaj objekat iz devetog veka bio vidljiv sa više strana, a pre svega prilikom samog ulaska u grad.
“U zaštiti kulturnog nasleđa postoje opšteprihvaćeni principi, da intervencije sprovode minimalno, da se poštuju istorijske siluete, bez novih gabarita koji dominiraju nad autentičnom graditeljskom strukturom. Za ovako osetljiv lokalitet prioritet bi morala da imaju rešenja koja su materijalno i oblikovno nenametljiva i koja ne ugrožavaju arheološki potencijal i značaj lokaliteta”, kaže ovaj arheolog.
Priča nam da je kao neko ko je rođen u ovom gradu gotovo ceo život proveo sa pogledom iz kuće na Petrovu crkvu.
“U razgovoru sa komšijama sam stekao utisak da je većina ogorčena i da vrlo negativno komentariše izgradnju tog objekta i Petrova crkva više neće biti ista nakon svega ovoga. Kod njih je prisutan veliki strah da iznesu svoje mišljenje. Svakako da ima i onih koji to odobravaju, jer smatraju da crkva treba da živi i da se razvija. Nije to sporno, to sam već objasnio, ali ne na ovakav način i u ovoj meri“, rekao je Vidosavljević.
Ističe da ga kao arheologa nije niko konsultovao iz gradskih ustanova.
Pogled na Petrovu crkvu, foto Vladan Vidosavljević
“Zbog fotografije i stava koji sam podelio na društvenim mrežama našao sam se na meti podsmeha, iako nisam učinio ništa uvredljivo. To otvara važno pitanje da li pojedinac zaista ima pravo da iznese svoje mišljenje i stručni stav, kao i da li kao društvo imamo dovoljno kapaciteta da čujemo drugačije mišljenje bez potrebe za osudom i ulaskom u konflikt“, dodaje.
Investitor izgradnje objekta u porti Petrove crkve je Eparhija raško-prizrenska. Izgradnja se sprovodi uz finansijsku podršku Ministarstva turizma i omladine i Turističke organizacije Novog Pazara.
O ovoj izgradnji ranije se oglašavao Zbor građana Novog Pazara i ministar kulture Nikola Selaković, a zamerke dela javnosti idu na račun samog izgleda, gabarita i materijala koji se koriste u izgradnji.
Republički Zavod za zaštitu spomenika kulture tvrdi da Petrovu crkvu ne ugrožava nova građevina i da fotografije u medijima i na mrežama koje sugerišu da će novi objekat u porti Crkve svetih apostola Petra i Pavla biti veći od nje same nisu istina.
Iz Zavoda ocenjuju da su fotografije zabeležene iz podnožja brda, iz pravca reke Deževe, te da je ono što se vidi iz te perspektive posledica karakteristične konfiguracije terena, a ne realnog stanja stvari.
Petrova crkva je izgrađena u devetom veku, a nalazi se na UNESCO-voj listi svetske baštine od 1979. godine, kao deo celine "Stari Ras sa Sopoćanima". U ovoj crkvi je kršten Stefan Nemanja i u njoj se zamonašio. Petrova crkva nekada je bila sedište Raške episkopije.
A. Bajrović
