Na osnovu do sada otkrivenih arheoloških nalaza i istorijskih činjenica stvaramo sliku o životu naših dalekih predaka, ali svaki novi iskop otkriva i nove delove prošlosti.
Najstariji nalazi iz doba neolita, otkriveni su na periferiji i u okolini Novog Pazara, dok su u užem centru grada do sada evidentirani tragovi ljudskog delovanja od antike do današnjih dana.
Sama zgrada i dvorište gradskog muzeja, gde su tokom iskopavanja pronađeni rimski i vizantijski novčići, skriva istoriju dugu 2.000 godina.
Arheolog i kustos Muzeja “Ras“ Vladan Vidosavljević kaže za portal Free media da su najstariji dokumentovani nalazi, stari oko sedam i po hiljada godina, pronađeni na lokalitetu Dojeviće, na mestu sadašnjeg hotela Bosfor.
“Na tom mestu, između puteva koji vode za Tutin i Sjenicu, pre petnaestak godina otkriveni su tragovi praistorijskog naselja iz doba neolita. Bilo je tu kremenih alatki (nožići, postruške, gleta, strelice), koji su pravljeni od kremena, odnosno poludragog kamena, kao što su jaspis, opal, kalcedon“, priča nam on.
Iako su se istraživači nadali, na tom lokalitetu nisu pronašli nijednu figurinu.
“Figurina je nađena kasnije slučajno, trasiranjem gasovoda u selu Požežina, koje se nalazi na starom putu za Rašku. To je najstariji eksponat koji se trenutno nalazi u Muzeju“, podseća Vidosavljević.
Tragovi iz perioda starijeg gvozdenog doba pronađeni su u naselju Pašino guvno, a još stariji nalazi o praistorijskom naselju iskopani su na mestu Naprelje u industrijskoj zoni prema Banjskoj petlji. Tada pronađene figurine, koje se razlikuju od one u ovdašnjem muzeju, nalaze se u Kragujevcu, jer je taj muzej vršio istraživanja tokom prve polovine prošlog veka, pre osnivanja Muzeja Ras.
Izgradnjom Banjske petlje uništeno je srednjovekovno groblje sa ostacima crkve, dok nalaze iz gvozdenog doba, tragove bazilike iz 6. veka i dva rimska hrama danas prekrivaju parking i igralište u Novopazarskoj banji, gde je pronađen najočuvaniji rimski spomenik iz prve decenije 3. veka.
Tragovi novijih epoha u centru grada
Prema rečima Vidosavljevića sadašnji Žitni trg u srednjem veku bio je naselje Ras, dok Novopazarska tvrđava skriva tragove koji mogu promeniti dosadašnju percepciju nekadašnjeg života na ovim prostorima.
Kao najinteresantnije nalaze u centralnom gradskom jezgru izdvaja ostatke osmanskog hamama iz 16. veka koji se nalazi ispod same zgrade Muzeja.
“Prema našoj pretpostavci hamam je porušen 1809. godine, tokom Prvog srpskog ustanka i Karađorđeve opsade Novog Pazara, dok severni zid zgrade leži na ostacima jednog srednjovekovnog objekta iz 14. veka, čiju funkciju nismo mogli utvrditi zbog obima iskopavanja, jer najvećim delom ostaci idu ispod objekta kladionice koji se naslanja na zid Muzeja“, pojašnjava on.
Vidosavljević naglašava da ne treba mešati Tvrđavu Ras, oblast Ras sa naseljem Ras.
“Ceo Žitni trg je tokom srednjeg veka bio naselje po imenu Ras. Ljudi su mnogo zbunjeni i brkaju pojmove. Naime, tvrđava Ras je propala u 13. veku i prošlo je možda i dobrih dva veka dok je naselje formirano. Mi zapravo još uvek ne znamo istoriju tog naselja“, tvrdi on.
Kaže da se u osmanskoj administraciji uporedo koriste oba naziva, o čemu su pisali mnogi istoričari i arheolozi kao što su: Hatidža Čar Drnda, Ejup Mušović, Jovanka Kalić, Tatjana Katić i Uglješa Vojvodić.
“Skoro 30 godina koriste se nazivi Ras, Jeni Bazar, drugo ime Ras, tako kažu Osmanlije, ne misleći na tvrđavu Ras, koja nije postojala u to vreme, već na naselje. Ti, za sada sporadični nalazi, potvrđuju njegovo postojanje u to vreme“, objašnjava ovaj arheolog.
On smatra da se mnogo greši i u interpretaciji prostora Novopazarske tvrđave, gde su pronađeni brojni nalazi.
“Ne možemo da govorimo o vojnom utvrđenju, a da ne pomenemo civilni deo Novog Pazara koji je nastao na tom prostoru dolaskom gazi Isa-bega Ishakovića, a to nije prvi prodor Osmanlija u ove krajeve“, naglašava Vidosavljević.
Podseća da su u poslednjoj kampanji zaštitnih arheoloških iskopavanja tokom 2021. godine pronađeni ostaci zanimljivih građevina, koje nisu bile vojnog karaktera.
“Kad hoću da dokažem nešto o značaju neke građevine uvek pitam, gde se ljudi sahranjuju. Naravno, prvi odgovor je groblja, pa neko ko malo bolje razmišlja, što mi Pazarci kažemo ko je havijezniji, priseti se da su to i verski objekti. Sahranjivalo se i pored crkava, džamija, tekija, zavija, crkvica itd. Između dve građevine pronašli smo četiri groba, što govori o značaju i funkciji tih građevina. U jednoj od njih smo prepoznali zaviju, a u drugoj imaret ili javnu kuhinju. Sve se to nalazi na prostoru današnje severne tabije Novopazarske tvrđave, koju Pazarci nazivaju Bedem“, navodi on.
Osim tragova naselja Ras, Žitni trg skriva i ostatke osmanskog bezistana, očuvanog do početka svoda. Tragove prošlosti skrivaju i lokali na Gradskom šetalištu od Sebilja do Pečurke ispod koje je pronađeno mnogo grnčarije što ukazuje da je na tom mestu u osmanskom periodu bila neka grnčarska radionica.
Na mestu današnjeg Kulturnog centra i stare Toplane bile su džamije, a u krugu bolnice postoje osmanski ostatci groblja, čiji su nišani i danas vidljivi.
Na kružnom toku kod bolnice postojala je samoposluga Musala, pa se pretpostavlja da je to nekada bio prostor na otvorenom za klanjanje.
Prilikom ukorićenja reke Raške, 70-tih godina prošlog veka, pronađeni su rimski novčići, keramika, a bilo je i sporadičnih nalaza iz perioda praistorije iz gvozdenog doba.
Gradnja i očuvanje arheološkog nasleđa
Vidosavljević upozorava da važni arheološki nalazi nestaju u novim gradilištima i podseća građane da svi snose odgovornost za očuvanje kulturnog nasleđa.
“Tužno je što važni tragovi nestaju, a svaki taj trag je zapravo potvrda nečijeg postojanja na određenom prostoru. Svaki grad treba da živi i da se razvija, ali bi bilo pošteno, ako već postoje neki zakoni i pravila, da se oni poštuju. Ako želimo da se pozivamo na tu našu prošlost i na taj turizam, koji niko danas ne vadi iz usta, dajte da malo bar zaštitimo to što je pod našim nogama, jer od toga taj turizam može da nam još više procveta“, apeluje on.
Tokom njegove radne karijere retki su bili primeri da građani uredno prijave nalaz i ispoštuju neophodnu proceduru.
“Mnogo puta mi se desilo, kao arheologu, da me neko od sugrađana sretne pa kaže da je na nekom mestu iskopano to i to, pa nisu hteli da prijave, misleći da će neko da im stopira gradnju i da ih kazni, što je potpuno pogrešno. Mi moramo da poštujemo privatnu svojinu, a onaj na čijem se imanju nalazi neko kulturno dobro, treba to da prijavi“, naglašava Vidosavljević.
Takođe upozorava da se intenzivne građevinske aktivnosti često izvode bez plana i netransparentno u smislu odvoženja iskopane zemlje na različite lokacije ili deponije, bez pisanog traga.
Na taj način se arheološki nalazi stavljaju na pogrešan prostor, što može zavarati buduće istraživače i stvoriti pogrešnu sliku o životu na ovim prostorima.
Osmanska dokumentacija i interpretacija na bazi činjenica
Krajnji proizvod svih terenskih istraživanja treba da bude interpretacija na bazi proverenih, naučnih činjenica, a u praksi, kako primećuje Vidosavljević, situacija je drugačija.
“Svi imaju pravo na vlastitu interpretaciju, ali i odgovornost za sve izrečeno u javnom govoru. Svedoci smo danas da brojni pseudostručnjaci daju sebi za pravo da nešto interpretiraju, iako nisu pročitali ni dve ozbiljne knjige ili naučna rada“, kaže on.
U osmanskoj dokumentaciji, koja je po oceni Vidosavljevića bila čarobna, navode se stara novopazarska naselja koja su postojala i pre dolaska Osmanlija.
“Ako je iko bio dosledan pisanju, to su bile Osmanlije, koje su sve beležile. U njihovom Prvom katastarskom popisu oblasti Brankovića, krajište Isa-bega Ishakovića, navodi se da su oni zatekli naselja: Ćukovac, Parice, Potok, Paralovo i Vrbovac“, naglašava Vidosavljević.
Dodaje da se u njihovim spisima navodi da su Parice bila hrišćanska mahala do 16. veka, dok su u Ćukovcu živeli i muslimani i Srbi.
Putopisac Evlija Čelebi pominje da su u Novom Pazaru bile 24 džamije i sedam crkava, među kojima je bilo i katoličkih, što je na osnovu nalaza potvrđeno na lokalitetu Latinska crkva u naselju Postenje.
Legende i mitovi nisu potvrđeni
Komentarišući u narodu poznate legende i mitove o podzemnim tunelima, prolazima, lagumima ovaj novopazarski arheolog kaže da njihova istinitost do sada nije potvrđena, ne isključujući mogućnost da će se u budućnosti i za to pronaći neki dokazi.
Postoji verovanje da je od Petrove crkve do Đurđevih stupova postojao tajni tunel.
“Ako su Đurđevi stupovi podignuti 1170/71. godine, taj tunel bi trebalo da bude najranije iz kraja 12. veka. Navodno su tu ušli magarci natovareni zlatom pa se tunel urušio i te mazge nikad ne izađoše kod Đurđevih stupova. Pitanje je, zašto bi uopšte neko pravio takav tunel“, objašnjava Vidosavljević.
Dodaje da je takvo verovanje privuklo brojne detektoraše, koji su uzalud pokušavali da otkriju zlato.
Tokom zaštitnih iskopavanja 2019. godine utvrđeno je da misteriozni prolaz kroz severnu tabiju Novopazarske tvrđave, vidljiv sa stepeništa današnje biblioteke, nije nikakav lavirint, kako se verovalo, već je najverovatnije tu bila smeštena prostorija za čuvanje baruta.
“Još kao srednjoškolac sam čuo da tu postoji lavirint, ali tada nisam imao hrabrosti da uđem, ali sam ušao pre sedam godina tokom zaštitnih iskopavanja. Na ulazu se skreće desno, čučeći i iz tunela dugog šest metara u pravcu grada, dolazi se u prostoriju visine oko dva metra, dugu 2,6 i široku 2,4 metra. Takva prostorija bi po mom mišljenju mogla da služi za čuvanje baruta“, tvrdi ovaj arheolog.
Najveći izazov, Novopazarska tvrđava
Kada bi mogao da istraži samo jedno mesto u Novom Pazaru, bez ikakvih ograničenja, Vidosavljević bi izabrao Novopazarsku tvrđavu.
Iako smatra da sprovođenje takve vrste istraživanja bez ograničenja spada u domen naučne fantastike, on tvrdi da bi štedljivo rukovodio sredstvima, te da bi novi nalazi značajno promenili dosadašnju sliku grada iz prošlih vremena.
“Postoje neke stvari koje još ne mogu da kažem javno, zato što nisam ja došao do tih saznanja, ali kad bude to publikovano u javnosti, mnogi će biti šokirani datumima. Kad dođe vreme da se sazna, saznaće se“, najavljuje ovaj arheolog, koji je jedno vreme bio rukovodilac istraživanja.
Potpunija interpretacija ovog prostora, kako objašnjava, mogla bi da se dobije korišćenjem blagodeti prirodnih nauka, tako što bi se radile analize organskih uzoraka.
Ističe da mašta današnjeg čoveka ne može ni da nazre šta sve može da se otkrije.
“Živi organizmi unose radioaktivni ugljenik (C14), čiji unos prestaje u trenutku prestanka života, a oko pet i po hiljada godina potrebno je da se ta količina upola smanji. Na taj način može tačno da se utvrdi iz kog perioda potiču ostaci kostiju, tkanina, koje su se ranije pravile od organskih materijala isključivo, ali i semena biljaka i ostaci životinja“, objašnjava on.
Dodaje da je nauka toliko napredovala da se na osnovu razbijenih posuda može utvrditi, kada su poslednji put one bile izložene visokoj temperaturi na osnovu Zemljinog namagnetisanja.
Prema količini stroncijuma u ljudskom zubu, navodi, može se otkriti poreklo čoveka. Vidosavljević za naš portal otkriva da je impresioniran Hajrudinovim skeletom.
“Njegov skelet i nišan otkrili smo na severnoj tabiji. Želeo bih da znam odakle potiče taj čovek, jer do sada nisam imao prilike da vidim sličan ljudski skelet sa tako jakim kostima i pripojima mišića, koji je bio Švarceneger svog doba“, priča nam oduševljeno ovaj novopazarski arheolog.
Naglašava da je neverovatan broj podataka koji se mogu dobiti na osnovu skeleta.
“Bolesti, kao što su sifilis i kuga, ostavljaju neverovatne tragove na kostima. Skelet nam otkriva i kako je neko živeo, čime se bavio, da li je hrana bila dobra ili nije, ali i razne religijske i magijske rituale“, kaže Vidosavljević.
Naspram novog pravoslavnog groblja iznad Petrove crkve, u srednjovekovnom groblju otkrivena je jedna šuplja lobanja.
“Prema ranijem verovanju, ako čoveka zaposedne neki demon, ako ima nesnosne glavobolje ili je došlo do povrede, otvarali su lobanju, bušili je posebno dizajniranim bronzanim cevima ili zasecali u obliku trougla i otkidali parče lobanje, kako bi demon ili zao duh mogao da izađe. To se radilo od praistorije, a i danas u nekim delovima Afrike“, navodi on.
Pojašnjava da se rakija koristila kao anestezija, dva litra za muškarce, a litar za žene, te da postoje navodi da se takav obred trepanacije zadržao i u nekim crnogorskim plemenima.
“Mislim da naši sugrađani ovde nisu uopšte svesni gde i na čemu žive i to mi je mnogo žao. Žao mi je i to što se kulturna baština svojata, u smislu, ovo je moje, ovo nije, a zapravo je sve naše. Države su postojale, gasile se, postojaće i gasiće se, a kulturna baština je zaveštanje celom svetu“, poručio je Vidosavljević.
S. Ljajić
